Ty te moesz mie wasn wizytwk...

tutaj powinno być logo...
 
  

Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie) , Czechami, Słowacją (na południu), Ukrainą, Białorusią, Litwą (na wschodzie) i Rosją (obwodem kaliningradzkim) (na północy), a poprzez granicę morską (granicę wyłącznej strefy ekonomicznej) również z Danią oraz Szwecją.

Jest członkiem Unii Europejskiej, NATO i wielu innych organizacji międzynarodowych.

Polska (Rzeczpospolita Polska, RP), państwo w Europie Środk., nad M. Bałtyckim; stol.: Warszawa; pow.: 312 685 km2; ludność: 38,2 mln mieszk. (2004); j.u.: polski; jednostka monetarna: złoty; godło i barwy państw.: Orzeł Biały w koronie na czerwonym polu oraz biel i czerwień (cynober), w dwóch poziomych i równych pasach (górny — biały, dolny — czerwony); hymn nar.: Mazurek Dąbrowskiego; święta nar.: 3 maja — Święto Nar. Trzeciego Maja — dzień uchwalenia konstytucji z 1791; 11 listopada — Nar. Święto Niepodległości (1918); graniczy z Rosją (210 km), Litwą (103 km), Białorusią (418 km), Ukrainą (535 km), Słowacją (541 km), Czechami (790 km) i Niemcami (467 km); dł. granicy mor. 440 km); dzieli się na 16 województw (do 31 XII 1998 — 49), 380 powiatów i 2478 gmin.
Warunki Naturalne. Położenie geograficzne. P. leży między 54°50\'08"N (punkt przylądkowy w Jastrzębiej Górze — Gwiazda Północy i pobliski przyl. Rozewie) a 49°00\'N (szczyt Opołonek w Bieszczadach) oraz między 14°07\'E (koryto Odry k. Cedyni) a 24°08\'E (koryto Bugu k. Strzyżowa). P. znajduje się w strefie czasu środkowoeur. (czas słoneczny południka 15°E), latem wprowadza się czas wschodnioeur. (południka 30°E). Na terenie P. znajduje sie geom. środek Europy, przecinają się tu linie łączące: przylądki Nordkyn (Norwegia) i Matapan (Peloponez w Grecji) oraz przylądek Roca (Portugalia) i środk. Ural. Ukształtowanie powierzchni. Kraj nizinny; obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują 91,3% pow. (w tym depresje 0,2%), średnia wys. 173 m (75,1% pow. do 200 m), najwyższa 2499 m w Tatrach (Rysy), najniższa — 1,8 m p.p.m., depresja w delcie Wisły; powierzchnia P. jest nachylona z pd. na zachód. W pn. części Pojezierze Południowobałtyckie (m.in. Południowopomorskie, Chełmińsko-Dobrzyńskie, Wielkopolskie, Lubuskie) i Pojezierze Wschodniobałtyckie (Litewskie, Mazurskie) z rzeźbą młodoglacjalną (zlodowacenie bałtyckie); wały moren czołowych, m.in. pojezierza: Drawskie, Kaszubskie (Wieżyca — 329 m), Wzgórza Szeskie (wys. do 309 m), rozległe piaszczyste pola sandrowe z wydmami śródlądowymi (równiny: Augustowska, Mazurska, Bory Tucholskie), jeziora rynnowe (Jeziorak, Wigry, Ryńskie, Gopło), morenowe (Śniardwy, Mamry), wytopiskowe (Wdzydze) oraz ozy i kemy. W środk. części kraju — Niz. Środkowopolskie (m.in. Południowowielkopolska, Śląska, Północno- i Środkowomazowiecka) przechodzące ku wsch. w Niz. Północnopodlaską oraz Polesie, a ku zach. w Niziny Sasko-Łużyckie; rzeźba staroglacjalna (zlodowacenia środkowopol.); charakterystyczne wysoczyzny morenowe (Wał Trzebnicki — wys. do 284 m, Wysoczyzna Siedlecka, Kaliska, Rawska), równiny peryglacjalne (zerodowane moreny denne), m.in. równiny: Wrocławska i Radomska, torfowe zagłębienia bezodpływowe (pozostałości jezior polodowcowych). Wysoczyzny pojezierne, równiny denudacyjne i wysoczyzny morenowe są rozcięte szerokimi pradolinami, którymi odpływały wody topniejącego lodowca w czasie zlodowacenia środkowopol. (Równina Szprotawska, pradoliny: Wrocławska, Wieprza) i bałtyckiego (Toruńsko-Eberswaldzka, Warszawsko-Berlińska); w pradolinach wydmy śródlądowe, np. w Puszczy Kampinoskiej, miejscami bagna i torfowiska (w Kotlinie Biebrzańskiej). Wybrzeże M. Bałtyckiego (pobrzeża: Szczecińskie, Koszalińskie, Gdańskie) wyrównane, z szerokimi plażami, wałami wydmowymi (Łeba), mierzejami (Helska) i jeziorami przybrzeżnymi (Jamno, Łebsko, Gardno), miejscami klifowe (Wybrzeże Trzebiatowskie, Pobrzeże Kaszubskie). W pd. i pd.-zach. części P. strefa starych, zdyslokowanych w alp. orogenezie gór i wyżyn: Sudety (Śnieżka, 1602 m), Wyż. Śląsko-Krakowska (512 m k. Jerzmanowic), Wyż. Małopolska z G. Świętokrzyskimi (Łysica, 612 m), Wyż. Lubelsko-Lwowska z Roztoczem (Wielki Dział, 390 m); rozwinięta rzeźba krasowa (zwł. na Wyż. Krakowsko-Częstochowskiej — 400 jaskiń) i lessowa (wyżyny: Sandomierska, Lubelska). Na pd. i pd.-wsch. P. leżą młode góry fałdowe — Karpaty; obejmują one Centr. Karpaty Zach. z wysokogórskim masywem Tatr i tektonicznym obniżeniem Podhala oraz rozciągające się na pn. od nich fliszowe Karpaty Zewn., rozdzielone Przełęczą Łupkowską na Karpaty Zach. (Beskidy — 1725 m na Babiej Górze i Pogórze Beskidzkie) oraz Karpaty Wsch. (w granicach P. Bieszczady Zach. — 1348 m, Tarnica). Karpaty oddziela od położonych na pn. i zach. starych gór i wyżyn, trzeciorzędowe zapadlisko tektoniczne z kotlinami Sandomierską i Oświęcimską oraz leżącą tylko częściowo w granicach P. Kotliną Ostrawską. Klimat. Klimat umiarkowany przejściowy, kształtowany przez masy powietrza polarnomor. znad pn. części O. Atlantyckiego, polarnokontynent. znad Europy Wsch. i Azji, arkt. znad O. Arktycznego, podzwrotnikowomor. znad akwenów wokół Azorów oraz podzwrotnikowokontynent. znad Afryki. Wilgotne powietrze atlantyckie powoduje wzrost zachmurzenia i opady, zimą — odwilże, latem — ochłodzenia; stosunkowo suche powietrze polarnokontynent. przynosi pogodę słoneczną, zimą — mróz, latem — upały; cyrkulacja południkowa sprzyja napływowi powietrza arkt. z pn. (pogoda zmienna, znaczne ochłodzenia, m.in. przymrozki w maju) lub rzadziej zwrotnikowego z pd. (ocieplenie w zimie, upały latem). Na cyrkulację powietrza duży wpływ wywierają tzw. ośr. aktywności atmosf. — Wyż Azorski i Niż Islandzki, zimą formuje się trzeci ośr. — Wyż Eurazjat.; przez większą część roku przeważa w P. cyrkulacja zach. związana z przesuwaniem się atlantyckich niżów barycznych na wschód. Występuje charakterystyczna zmienność pogody i wahania w przebiegu pór roku. Średnia temp. w styczniu od 0–1°C na wybrzeżu i zach. do –4,5°C i –5,5°C na pn.-wsch., –7°C w górach (Kasprowy Wierch, –8,1°C), w lipcu od 16,5°C na wybrzeżu do 19°C na Niz. Śląskiej i w Kotlinie Sandom., w górach ponizej 10°C (Kasprowy Wierch, 7,2°C); średnia roczna suma opadów wynosi ok. 600 mm; w górach ponad 800 mm (Kasprowy Wierch 1721 mm, Śnieżka 1203 mm), na nizinach i wyżynach 600–750 mm; najmniej opadów otrzymuje Wielkopolska (zwł. część pn.) i Kujawy, leżące w cieniu opadowym Pojezierza Pomor. — w okolicach jez. Gopło w szczególnie suchych latach roczna suma opadów bywa niższa niż 300 mm. Wody. Pod względem hydrograficznym 99,7% obszaru P. leży w zlewisku M. Bałtyckiego, w tym 55,7% przypada na dorzecze Wisły, 33,9% na dorzecze Odry, 9,3% — na bezpośrednie zlewisko M. Bałtyckiego, 0,8% — na dorzecze Niemna; do M. Czarnego odpływają wody za pośrednictwem Dniestru (górny bieg Strwiąża) i Dunaju (górny bieg Czarnej Orawy), do M. Północnego za pośrednictwem Łaby (górne biegi Izery i Orlicy w Sudetach). Sieć rzeczna jest asymetryczna; stosunek dorzecza lewego do prawego dla Wisły przedstawia się jak 27 : 73, dla Odry — 30 : 70; wiąże się to z ogólnym nachyleniem powierzchni kraju oraz rozwojem rzeźby w trzeciorzędzie i czwartorzędzie; gęstość sieci rzecznej zróżnicowana — b. gęsta w Karpatach i Sudetach (duże zasilanie z opadów, słabo przepuszczalne podłoże, urozmaicona rzeźba), czterokrotnie rzadsza na wyżynach zbud. ze skał węglanowych; gł. rz.: Wisła (1047 km) z Narwią i Bugiem oraz Odra (854 km, w P. 742 km) z Wartą. W rzekach śnieżno-deszczowy ustrój zasilania z 2 wysokimi stanami wody: na wiosnę (zanik pokrywy śnieżnej i lodowej), w lecie (maksimum opadowe); niżówki: letnio-jesienne w całej P., zimowe w Sudetach, Karpatach i na Wyż. Lubelskiej. Jeziora (7081 o pow. większej niż 1 ha, wg A. Choińskiego 1994) zajmują zajmują 1% pow. P., gł. polodowcowe (83%), poza tym przybrzeżne, krasowo-bagienne (Polesie Zach.), górskie (Tatry, Karkonosze); największe jez. — Śniardwy (113,8 km2), najgłębsze — Hańcza (108 m). Bagna i torfowiska zajmują ok. 14,7 tys. km2 (4,7% pow. kraju) i magazynują ok. 23 km3 wody; największe zespoły torfowisk i bagien występują w pn.-wsch. części P., nad Biebrzą i Narwią. Oprócz naturalnych zbiorników wodnych istnieją też sztuczne; jest ich ok. 100 o łącznej pow. 450 km2 i pojemności 3,6 km3 (pojemność użytkowa 2,6 km3). Występują liczne źródła miner.: solanki (Kołobrzeg, Ciechocinek, Inowrocław), wody siarkowe (Busko Zdrój, Solec Zdrój), żelaziste (Nałęczów), szczawy (Krynica, Żegiestów, Polanica Zdrój) oraz cieplice (Cieplice Śląskie-Zdrój — 44°C, Lądek-Zdrój — 29°C, Duszniki Zdrój). Do wód przybrzeżnych P. należą 2 większe zatoki M. Bałtyckiego: Gdańska (z Zat. Pucką i Zalewem Wiślanym) oraz Pomorska (z Zalewem Szczec.). P. nie jest krajem zasobnym w wodę; powodują to zarówno czynniki klim.. (stosunkowo niskie opady) jak i warunki hydrol. (część wód podziemnych odpływa bezpośrednio do morza); do obszarów deficytowych zalicza się: Pojezierze Wielkopol. a zwł. Kujawy, część Niz. Mazowieckiej i Niz. Podlaskiej oraz wyżyny: Śląską i Kielecką; obszarami nadwyżkowymi są Karpaty, Sudety i pn. część pasa pojezierzy. Gleby. Wśród gleb P. wyróżnia się kilkadziesiąt jednostek systematycznych. Największą pow. (ok. 38 %) zajmują gleby brunatnoziemne, gł. brun. wyługowane oraz płowe; są to dobre gleby leśne oraz średnie gleby roln.; drugą grupą pod względem zajmowanej pow. (ok. 26%) są gleby bielicoziemne (powstałe gł. z ubogich utworów piaszczystych) — gleby kwaśne, ubogie w składniki miner., próchnicę, o niskiej wartości roln.; stanowią ponad 30% pow. użytków rolnych. Pozostałe typy gleb miner., jak: czarnoziemy, czarne ziemie, rędziny i mady są przeważnie b. żyzne, lecz zajmują niewielkie powierzchnie. Jakość gleb P. jest dość niska; wśród gruntów ornych tylko ok. 23% gleb uznać można za dobre lub b. dobre (klasy I–IIIb), natomiast najsłabsze gleby (klasy V–VI) zajmują ponad 30% pow. kraju. Szata roślinna. Flora P. należy do środkowoeur. prowincji lasów liściastych i mieszanych; obejmuje ponad 2300 gat. roślin naczyniowych i ponad 2000 gat. roślin plechowych; większość gat. roślin to element holarktyczny, niewielki jest udział gat. śródziemnomor. oraz irano-turańskich; lasy stanowią ponad 27% pow. kraju; najpospolitszym zbiorowiskiem leśnym są bory sosnowe i mieszane, a na siedliskach zasobniejszych — lasy liściaste, gł. buczyny i grądy (dębowo-grabowe), na podmokłych — olsy i łęgi; zespoły o zachowanym, pierwotnym charakterze roślinności są objęte ochroną jako parki nar., parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody lub pomniki przyrody (np. Białowieski Park Nar.); niektóre gat. roślin są reliktami, np. ostróżka tatrzańska (z trzeciorzędu), różanecznik żółty (relikt stepowy), brzoza karłowata (zlodowacenie karpackie) lub endemitami, np. dębik ośmiopłatkowy. Świat zwierzęcy. Pod względem zoogeograficznym P. należy do eur.-zachodniosyber. prowincji (część → Palearktyki); w jej średnio bogatej faunie występuje: 89 gat. ssaków, 220 gat. ptaków gniazdowych, 9 gat. gadów, 18 gat. płazów, 55 gat. ryb słodkowodnych, ponad 25 tys. gat. owadów i ok. 1400 gat. pajęczaków. Większość to zwierzęta leśne (żubr, jeleń, sarna, dzik, wilk, liczne ptaki); wśród zwierząt pn.-wsch. części kraju znajdują się typowe gat. tundry i tajgi (puszczyki, zając bielak, łoś, jarząbek, głuszec, cietrzew, orzechówka); na obszarach pd. i wyspowo występują rzadkie gat. stepowe (susły, żołna, wąż Eskulapa); na nizinach występują m.in.: ropucha szara, padalec, zaskroniec, zięba, kaczka krzyżówka, jastrząb, wiewiórka pospolita, zając szarak, sarna. W P. żyją też dawniej zagrożone wyginięciem a ob. liczniejsze: bóbr, kruk, kormoran czarny, łabędź niemy i bocian czarny. W wodach słodkich żyją ssaki: rzęsorek i wydra oraz b. liczne gat. ptaków: perkozy, kaczki, mewy. Typowe ryby wód słodkich to: ukleja, płoć, leszcz, lin, karp, okoń, szczupak, węgorz; w czystych i głębokich, dobrze natlenionych jeziorach: sandacz, sieja, sielawa. Swoisty charakter ma fauna Karpat i Sudetów (ryś, żbik, niedźwiedź brun., traszki, salamandra plamista, kumak górski, kozica, świstak, płochacz halny, pomurnik); ponadto w górach występują m.in.: pomrów błękitny (Bielzia caerulans), przeźrotki (Eucobresia i Semilimax), niepylak apollo, nadobnica alp., drozd obrożny, pliszka górska, pluszcz. Wiele zwierząt jest związanych z krajobrazem zmienionym przez człowieka; łąki są terenem lęgowym ptaków: czajki, bekasów, brodźców, rycyka, i b. rzadkiego bataliona; na polach uprawnych żyją myszy, norniki, chomik, z ptaków kuropatwa, przepiórka; wśród zabudowań występują: mysz domowa, wróbel domowy, jerzyk, gołębie, jaskółki. W M. Bałtyckim występuje kilka gat. ślimaków, małżów, chełbia modra; poławiane są: dorsz, śledź, szprot, kilka gat. fląder, łosoś; u wybrzeży mor. pojawiają się 3 gat. fok i morświn.W faunie P. spotyka się również gat. reliktowe, np. trzeciorzędowy skorupiak studniczek (zamieszkujący wody podziemne) oraz czwartorzędowe: skrzelopływka pn. (występująca w Tatrach, w Dwoistym Stawku Gąsienicowym i pod Furkotem) i pospolity podwój wielki (żyjący w M. Bałtyckim). Ochrona przyrody i stan środowiska. P. należy do krajów, w których najwcześniej (1868) podjęto działania na rzecz ochrony przyrody. Do 2002 ochroną objęto 33 787 pomników przyrody, utworzono 1345 rezerwatów przyrody (łączna pow. ok. 148 tys. ha), 23 parki nar. (ok. 314,5 tys. ha) oraz 120 parków krajobrazowych (ok. 256,9 tys. ha). Do końca lat 80. XX w. stan środowiska przyr. w P. systematycznie się pogarszał. W ostatniej dekadzie XX w., nastąpiło spowolnienie procesów degradacyjnych lub ich likwidacja, w tym gł. ograniczenie emisji zanieczyszczeń przez przemysł ciężki oraz znaczne zmniejszenie wpływu (antropopresji) dużych zakładów przem. na atmosferę, hydrosferę i biosferę, tj. zasoby odnawialne. Najwyższa antropopresja występuje na terenach dużych aglomeracji miejsko-przem., stanowiących łącznie nie więcej niż 7% pow. kraju. Od pocz. lat 90. XX w. obserwuje się zmniejszanie emisji zanieczyszczeń powietrza; emisja pyłów 1989–99 zmniejszyła się z 2,4 mln t do 0,8 mln t rocznie (o ok. 65%). Wody zaliczane do I klasy czystości, stanowiły 8,6% łącznej dł. badanych rzek (2001), wody II klasy — ok. 32,2%, wody III klasy — ok. 39,5% dł. rzek; reszta, tj. 19,7% dł. rzek, to wody pozaklasowe, nie odpowiadające normom. W 2001 około 68 tys. ha gruntów zdewastowanych i zdegradowanych (w sposób naturalny i antropogeniczny) wymagało rekultywacji i zagospodarowania. Zagrożenie potencjalne gleb użytkowanych rolniczo erozją wietrzną dotyczy ok. 47% użytków rolnych (pow. ok. 8,6 mln ha), a zagrożenie gruntów rolnych i leśnych erozją wodną powierzchniową — ok. 32% użytków rolnych i lasów (ok. 8,9 mln ha). W 2001 ok. 40% lasów państw. uznano za zdrowe, ok. 50% znalazło się w strefie ostrzegawczej (uszkodzenia słabe), a ok. 10% miało średnie i silne uszkodzenia, wynikające z oddziaływania gazów i pyłów. W P. rocznie wytwarza się ponad 11 mln t (ok. 46 mln m3) odpadów komunalnych (ok. 290 kg na 1 mieszk. rocznie) oraz ok. 124 mln t innych odpadów, w tym gł. przem.; ilość odpadów przem. uciążliwych dla środowiska, nagromadzonych na terenach zakładów, jest największa w rejonie: Katowic, Legnicy, Wałbrzycha, Krakowa, Szczecina i Tarnobrzegu.
Gospodarka P. jest krajem rozwiniętym gospodarczo z przewagą przemysłu w tworzeniu produktu krajowego brutto. W 1989 zapoczątkowano proces przebudowy struktury gosp. — przechodzenie od systemu planowania centr. do gospodarki rynkowej; I 1990 wszedł w życie program radykalnych reform systemowych: wewn. wymienialność złotówki, liberalizacja handlu zagr. (zniesienie koncesji oraz prawie całkowita likwidacja ograniczeń ilościowych w eksporcie i imporcie) i handlu wewn. (wolne ceny, zniesienie systemu priorytetów i reglamentacji w obrocie zaopatrzeniowym między przedsiębiorstwami), prywatyzacja, porządkowanie stosunków kredytowych, tworzenie rynku kapitałowego (giełda papierów wartościowych) i systemu bankowego (m.in. prywatne banki), wprowadzenie nowego systemu podatkowego (m.in. podatek powsz. od osób fiz. oraz od towarów i usług). Przebudowie gospodarki P. towarzyszy zmiana sytuacji zewn., m.in. rozpad ZSRR i głęboki kryzys gosp. w państwach byłego RWPG (utrata trad. rynków zbytu), a także zahamowanie tempa wzrostu gosp. w krajach wysoko rozwiniętych; 1990 wartość produktu krajowego brutto spadła o 11,6%, nakładów inwestycyjnych o 10,6%, wzrosły natomiast gwałtownie ceny — o 686%; 1991 zahamowano hiperinflację, ale nadal pogłębiała się recesja gosp. — spadała wartość produktu krajowego brutto (o 7,6%); proces prywatyzacji przebiegał powoli w sferze produkcji, szybko w handlu (1991 udział prywatnego handlu w imporcie wyniósł ok. 50%, w eksporcie 22%, w handlu wewn. 83%), transporcie (27%) i usługach; 1990 produkcja sprzedana przemysłu była niższa o ok. 24% niż 1989, w tym w sektorze państw. i spółdz. o 25%, natomiast w sektorze prywatnym wzrosła o ok. 8%; spadek produkcji był niższy w przemyśle wydobywczym (gł. wydobycie węgla kam. i siarki) niż przetwórczym (gł. lekkim, elektromaszyn., metalurg.). Od 1992 następuje poprawa sytuacji gosp. kraju; 1996 produkt krajowy brutto wzrósł o 6,1% (2,6% w 1992) i wynosił 362,8 mld zł (134,6 mld dol. USA — 3484 dol. USA na 1 mieszkańca); zwiększyły się nakłady inwestycyjne (o 67,7% w stosunku do 1992), a zwł. nakłady na zakupy maszyn, urządzeń i środków transportu, przy niewielkim wzroście inwestycji na nowe budynki; inflacja wynosiła 19,4% (43% w 1992); następowało ciągłe zwiększanie udziału sektora prywatnego w podstawowych działach gospodarki, zwł. w przemyśle — 52,4% wartości sprzedanej przemysłu (31% w 1992), budownictwie — 88,4% (77%), transporcie — 42% (38%); udział zatrudnionych w sektorze prywatnym wzrósł z 48,9% w 1990 do 65,1% ogółu zatrudnionych. Rozpoczęto (1993) realizację programu Nar. Funduszy Inwestycyjnych (NFI), 1995 w dystrybucji znalazły się świadectwa udziałowe, 1997–98 nastąpiła ich wymiana na akcje NFI, od 1997 akcje 15 Nar. Funduszy Inwestycyjnych są notowane na giełdzie. Zaznaczyła się zmiana w gałęziowej strukturze gospodarki; spadł udział przemysłu i rolnictwa w tworzeniu produktu krajowego brutto, znacznie zwiększyła się rola usług; 1996 największy udział w tworzeniu produktu krajowego brutto (ceny bieżące) miał przemysł — 27,1% (sektor publ. 14%, prywatny 13,1%), handel — 14,7% (odpowiednio 0,8% i 13,9%), obsługa nieruchomości i firm 7,1% (1,1% i 6,0%), rolnictwo 6,0% (0,7% i 5,3%), transport i łączność 5,4% (3,8% i 1,6%), budownictwo — 5,3% (0,6% i 4,7%). Nastąpił wzrost produkcji sprzedanej przemysłu o 41,7% w stosunku do 1992 — największy w przemyśle produkującym komputery (o 326%), telewizory, radia, magnetowidy itp. (o 225%), samochody i przyczepy (o 221%), w działalności wydawniczo-poligraf. (o 99,4%), przemyśle gum. i tworzyw sztucznych, mebl. i papiern.; najmniejszy wzrost nastąpił w produkcji przemysłu wydobywczego (o 2,2%, przy znacznym obniżeniu produkcji sprzedanej górnictwa siarki), spadła (o 5,6%) sprzedaż energii, wody, gazu. W 1990–96 znacznie zwiększyły się inwestycje zagr.: 1993 ich wartość wynosiła ok. 2,6 mld dol. USA, a 1996 przekroczyła 6,6 mld dol.; łączna wartość zainwestowanego w P. kapitału zagr. (od 1990) wyniosła 1997 ponad 20 mld dol. USA (gł. kapitał amer., niem., międzynar., wł., fr., hol., koreań., bryt.). W tym czasie narastało zadłużenie państwa — wzrastał dług wewn., spadało zadłużenie zagr. (z 48,4 mld dol. USA w 1991 do 40,6 w 1996), gł. wskutek porozumień o restrukturyzacji i redukcji długu podpisanych z P. przez zagr. banki państw. skupione w Klubie Paryskim i zagr. banki komercyjne (Klub Londyński); wzrastały rezerwy walutowe kraju (4,7 mld dol. USA w 1990 do 18,0 mld dol. w 1996). W latach 1999–2001 nastąpiło spowolnienie dynamiki rozwoju gosp. w P. Tempo wzrostu PKB spadło do ok. 1% w 2001, produkcji globalnej do 1%, a wartości produkcji sprzedanej przemysłu do 0,6%. PKB wynosił 749 311 mln zł (2001); w przeliczeniu na 1 mieszk. 19 392 zł, czyli 4 737 dol. USA, a w g parytetu siły nabywczej — ok. 10 tys. dol. USA). W dalszym ciągu zmniejszał się udział przemysłu w tworzeniu PKB (do 20,9%, 2002). Pogłębił się deficyt budżetowy (do ponad 39 mld zł, 2002), narastało zadłużenie państwa z 280 mld zł do 354 mld zł, gł. wskutek wzrostu długu krajowego. Gwałtownie wzrosło bezrobocie, przekraczając 20% na pocz. 2002 (na koniec roku 19,7%). Spadała inflacja osiągając w tym czasie 1,8%. Zahamowane zostało tempo prywatyzacji gospodarki. Wartość kapitału zagr. zainwestowanego w P. do poł. 2002 wynosiła ok. 62 mld. dol. USA. Surowce mineralne. P. jest zasobna w surowce miner.; wydobywa się węgiel kam. (3,2% wydobycia świat., 2001) w 2 zagłębiach: Górnośląskim i Lubelskim, węgiel brun. (ok. 7%) — zagłębia Bełchatowskie, Konińskie, Turoszowskie, siarkę spadek wydobycia, z 4,7 mln t w 1990 do 1,2 mln t w 2000 w przeliczeniu na 100%, spowodowany zmniejszeniem świat. zapotrzebowania na siarkę rodzimą) — Tarnobrzeski Okręg Siarkowy, rudy miedzi (3,3% produkcji świat. miedzi rafinowanej, 2002) i srebro (7,5%) — Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy, rudy cynku (192 tys. t czystego metalu, 1999) i ołowiu (83 tys. t), sól kam., kamienie bud. (wapienie, piaskowce, margle i in.), gaz ziemny, ropa naft.; w pn.-wsch. P. nie eksploatowane rudy żelaza (magnetyty tytanonośne i wanadonośne). Przemysł. Podstawowymi surowcami energ. są węgiel kam. i brun. (3,5% wartości sprzedanej przemysłu, 2002); elektrownie cieplne wytwarzają 97,4% energii elektr., m.in.: Bełchatów (największa na świecie elektrownia na węgiel brun.), Kozienice, Turów; produkcja energii elektr. na 1 mieszk. — 3770 kW · h. Duży udział w wartości produkcji sprzedanej przemysłu miał przemysł spoż. (19,9%, zwł. mięsny, spirytusowy i drożdżowy, mleczarski, cukr.) i paliwowo-energ. (gł. paliw) oraz elektromaszyn. (maszyn., środków transportu, elektron.); ponadto chem. (nawozów sztucznych, org., gum. i tworzyw sztucznych), metalurg. (hutnictwo żelaza), lekki, zwł. włók., drzewno-papierniczy. Największym okręgiem przem. w P. jest GOP (gł. przemysł węglowy, energ., metalurg., maszyn.); inne duże ośr.: Warszawa (elektromaszyn., spoż.), Łódź (włók., odzież., dziewiarsko-pończoszniczy), Kraków (hutnictwo żelaza, elektromaszyn., chem., spoż.), Trójmiasto (stoczn., rafineryjny, chem.), Wrocław i Poznań (środków transp., metal., maszyn., spoż.), Szczecin (stoczn., spoż., maszyn.). Przemysł, zwł. wydobywczy, metalurg. i chem., powoduje szkody we wszystkich komponentach środowiska naturalnego; wody nadmiernie zanieczyszczone stanowią 40%, brak rzek I klasy czystości (wg kryteriów biol.); jedynie 57% ludności P. jest obsługiwana przez oczyszczalnie ścieków. Rolnictwo. Użytki rolne zajmują 58,7% pow. kraju, w tym grunty orne 44,5%, łąki i pastwiska — 13,2%, sady — 1% (2002); 2001 w Polsce było 1,88 mln gospodarstw indywidualnych, o przeciętnej pow. użyków rolnych 7,1 ha. 56,6% gospodarstw indywidualnych miało pow. do 5 ha, udział gospodarstw powyżej 10 ha wyniósł 19,1%. Od 1991 trwa proces restrukturyzacja gospodarstw państw.; 1992 rozpoczęła działalność Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa (od 2003 p.n. Agencja Nieruchomości Rolnych), której gł. zadaniem jest sprzedaż lub dzierżawa przejętych przez nią nierentownych państw. Gospodarstw rolnych; 1992–2001 Agencja przejęła 4700,5 tys. Ha; do końca 2001 trwale rozdysponowano1377,6 tys. ha, 2507,8 tys. ha wydzierżawiono, oddano: w administrowanie 12 tys. ha, w trwały zarząd i wieczyste użytkowanie 114,6 tys. ha, do rozdysponowania pozostało 651,7 tys. ha gruntów (w większości nadających się jedynie na cele nieroln., zwł. zalesienie). 1989–91 nastąpił spadek produkcji roln. O ok. 4%; susze 1992 i 1994 spowodowały, że mimo wzrostu produkcji w latach 1993, 1995 i 1996, jej wartość w stosunku do 1990 spadła o 7,3%; 1997 (mimo wielkiej powodzi) utrzymała się na tym samym poziomie (przy zmniejszeniu sie produkcji roślinnej o ok. 3% i wzroście produkcji zwierzęcej o ok. 4%); 2002, w porównaniu z 1995, wartość globalnej produkcji roln. zmniejszyła się, osiągając 98,9 (przy założeniu 1995 = 100), w stosunku do 2000 — wzrosła (103,9). W Polsce uprawia sie gł. zboża (77,1% pow. zasiewów) — pszenicę (22,4%), żyto (14,5%), jęczmień (9,8%), owies (5,6%) i pszenżyto (8,8%); ponadto — ziemniaki (7,5%), rośliny przem., gł. buraki cukrowe (2,8%), rośliny oleiste (4,2%), len, konopie oraz rośliny warzyne i sadownicze (jabłonie, wiśnie, maliny, truskawki, porzeczki); hoduje się trzodę chlewną, bydło, drób, owce. Warunki ekon. lat 90. nie były korzystne dla rozwoju rolnictwa; ceny artykułów przem. rosły znacznie szybciej niż produktów roln., wzrosły obciążenia finansowe rolnictwa (podatki, opłaty, składki ubezpieczeniowe) w stosunku do wartości produkcji czystej brutto; nastąpiło znaczne zmniejszenie inwestycji roln.; spadło (1990–96) zużycie nawozów sztucznych ze 164 kg do 84,5 kg na 1 ha użytków rolnych, pasz treściwych, środków ochrony roślin itp.; 1996–2000 zużycie nawozów azotowych, fosforowych i potasowych wyniosło 87,1 kg czystego składnika na 1 ha użytków rolnych, w roku gosp. 2001/02 — 93 kg). W rybołówstwie podstawowe znaczenie mają połowy mor. (818 tys. t w 1980, 479 tys. t — 1990, 204,4 tys. t — 2002), gł. porty rybackie: Świnoujście, Gdynia, Kołobrzeg, Ustka, Darłowo. W latach 90. nastąpiła kasacja lub wyprzedaż trawlerów przez armatorów dalekomor. Oraz prywatyzacja przedsiębiorstw państw. zajmujących sie rybołówstwem bałtyckim. Rozwinięta gospodarka leśna; lasy zajmują 28,5% pow. Kraju (najwięcej w zach. Polsce, między doliną Warty i Notecią a Przedgórzem Sudeckim, najmniej na zach. Mazowszu); gat. dominującym jest sosna (niemal 70% pow. leśnej); 2001 pozyskano 25 mln m3 grubizny (gł. drewno tartaczne i papierówka).Turystyka. Od 1989 znacznie się zmniejszył krajowy ruch turyst., liczba osób przyjeżdżających z zagranicy wzrosła natomiast z ok. 37 mln w 1991 do 82 mln (1995), a ostatnio spadła do ok. 50,7 mln (2002); przeważają Niemcy (przyjazdy jedno- lub dwudniowe; zakupy; kontakty handl.) oraz przybysze z Czech i Słowacji oraz krajów wschodnioeur. (przyjazdy gł. w celach zarobkowych — handel, praca); brak bazy turyst. spełniającej międzynar. standardy; 1991 wpływy z turystyki zagr. wyniosły 149 mln dol. USA, w 1999 — 6,1 mld dol.; gł. regionami turyst. są: wybrzeże M. Bałtyckiego (zwł. Trójmiasto i Mierzeja Helska), Pojezierze Mazurskie, Tatry, Beskidy, Sudety (zwł. Kotlina Kłodzka i Karkonosze); najczęściej odwiedzane m. — Warszawa i Kraków. Transport i łączność.Transportem kol. przewozi się 223 mln t ładunków rocznie (2002 i 304 mln pasażerów; długość linii kol. (1993) normalnotorowych eksploatowanych 21 tys. km (6,6 km na 100 km2), w tym zelektryfikowanych 12,2 tys. km; gł. linie kol.: Berlin–Poznań–Warszawa–Brześć (stacja przeładunkowa Małaszewicze), magistrala węglowa Tarnowskie Góry–Gdynia, linie z Katowic do Szczecina i na Ukrainę (stacje przeładunkowe w Żurawicy, Medyce); długość dróg o nawierzchni twardej 250 tys. km (79,9 km na 100 km2), w tym ponad 82% o nawierzchni ulepszonej; ponad 350 km autostrad (40 razy mniej niż w Niemczech, 2 razy mniej niż w Czechach i Słowacji); znaczny wzrost natężenia ruchu samoch. związany z ożywieniem ruchu turyst. i wymiany handl.; 2002 było zarejestrowanych 11 mln samochodów osobowych (2,4 mln w 1980) i 2,1 mln ciężarowych (0,6 mln); rurociągami (dł. 2286 km) przesyła się ropę i produkty naft., gaz ziemny i koksowniczy — gazociągami (17,5 tys km), gł. rurociąg — Przyjaźń; małe znaczenie żeglugi śródlądowej — 3640 km dróg wodnych, gł. Odra i Kan. Gliwicki; największy port rzeczny — Gliwice; 2002 mor. flota handl. P. miała pod swoją banderą 114 statków o łącznej nośności 2,3 mln DWT (1980 — 331 statków, 4,5 mln DWT), przewiozły one 25,2 mln t ładunków (1980 — 39,6 mln t); 1992 mor. porty handl. (Gdańsk, Szczecin–Świnoujście, Gdynia, Kołobrzeg) przeładowały 49 mln t ładunków (1980 — 61,5 mln t), gł. węgiel, koks, ropę naft. oraz przetwory naft. (Port Północny w Gdańsku), zboża, rudy żelaza, drobnicę; pod pol. banderą pływa 7 promów; największy port pasażerski Szczecin–Świnoujście (żegluga promowa), 1996 obsłużył 2,3 mln pasażerów (430 tys., 1990); transport lotn. (gł. pasażerski — 5,7 mln osób, w tym 3,7 mnl przewiozły PLL LOT; najważniejszy międzynar. port lotn. Warszawa. W 1985–2002 znaczny wzrost (o ponad 500%) liczby abonentów telefonii przewodowej (11 mln), dynamicznie rozwija się telefonia komórkowa; ponad 4-krotnie zwiększyła się liczba rozmów międzynarodowych. Handel zagraniczny. W 1990 saldo obrotów bieżących bilansu płatniczego było dodatnie (0,7 mld dol. USA); od 1991 występują trudności z jego zrównoważeniem; 1992 saldo bilansu płatniczego było ujemne i wynosiło 269 mln dol. USA (znaczne ujemne saldo zobowiązań odsetkowych, wyrównane wpływy i wydatki z handlu zagr.); deficyt ten pogłębił się znacznie 1993 i wynosił — 2,3 mld dol. USA (ujemne saldo obrotów towarowych z zagranicą i zobowiązań odsetkowych), a 1994 zmniejszył się do 944 mln dol.; w kolejnych latach następowało ciągłe pogłębianie się tego deficytu: 1,3 mld dol. 1996, 4,2 mld (wg szacunków) 1997 (wysokie, ujemne salda obrotów towarowych z zagranicą). W 1990 nastąpił wzrost obrotów (dane rejestrowane na podstawie dokumentu celnego — tzw. SAD) w eksporcie (o 14%) i spadek w imporcie (o 18%), a bilans obrotów handlu zagr. był dodatni (eksport 14,3 mld dol. USA, import — 9,5 mld), zmieniły się geogr. kierunki handlu: 1985–90 zmniejszył się o 10% udział obrotów z krajami byłego RWPG, wzrósł natomiast o 13% z krajami rozwiniętymi; 1996 wymiana handl. z krajami Unii Eur. objęła ok. 64,8% wartości obrotów pol. handlu zagr.; od 1991 następuje przewaga wartości importu nad eksportem; 1996 ujemne saldo w obrotach handl. z zagranicą wyniosło 12,7 mld dol. USA, w tym 59% tego salda dotyczyło handlu z krajami Unii Eur., prawie 7% — z Rosją; dodatnie saldo P. miała w handlu z Ukrainą, Bułgarią, Rumunią, Egiptem; ogólna wartość eksportu — 24,4 mld dol. USA, importu — 37,1 mld. P. eksportuje gł. węgiel i brykiety, samochody osobowe. Wartość eksportu 2002 w ruchu rzeczowym towarów wynosiła 41,0 mld dol. USA, importu — 55,1 mld dol. USA; udział eksportu w tworzeniu PKB — 28,1% (2001). Ujemne saldo w obrotach rowarowych 2001 dotyczyło wszystkich grup krajów; w ostatnich latach zmniejszyła się skala deficytu w handlu z krajami UE (z 62% ogólnego deficytu w 1998 do 41% w 2001), bowiem wystąpiło dodatnie saldo wymiany towarowej z Niemcami i Danią; poprawia się saldo wymiany z krajami CEFTA, trwa duża nierównowaga w handlu z Rosją (14% całego deficytu, 2001). Głównym partnerem handl. Są Niemcy (24,3% importu, 32,4% eksportu), ponadto Włochy (8,4% importu, 5,5% eksportu), Francja (6% eksportu), Rosja (8,0% importu). Najważniejszymi artykułami eksportowymi są: samochody osobowe, silniki spalinowe tłokowe i części, artykuły spoż. (w tym m.in. owoce mrożone, przetwory owocowe, mleko i śmietana, czekolada i wyroby czekoladowe), węgiel kam. i brykiety, wyroby gotowe walcowane płaskie, sztaby, kątowniki, drut i in., aluminium i produkty z aluminium, papier, karton itp., miedź, stopy miedzi i wyroby z miedzi, wyroby z kauczuku, szkło i wyroby ze szkła, drewno i wyroby drewniane. Szczególnie istotny dla pol. gospodarki jest import ropy naft. i gazu ziemnego; ponadto importuje się produkty naft., samochody, tworzywa sztuczne, papier i wyroby papiern., włókna chem., wyroby walcowane, rudy żel., metali rzadkich, boksyty, cynę, samochody, sprzęt elektron. i elektrotechniczny.
Ustrój Polityczny. Podstawy prawne ustroju RP są zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 IV 1997, zatwierdzonej w referendum 25 V 1997 i obowiązującej od 17 X 1997; jej uchwalenie było poprzedzone długim okresem przejściowym, w którym pocz. (IV–X 1992) obowiązywały częściowo znowelizowane postanowienia konstytucji z 22 VII 1952, a następnie (X 1992–X 1997) tzw. Konstytucja mała uchwalona 17 X 1992 oraz pozostawione przez nią w mocy postanowienia konstytucji z 1952. Uchwalenie nowej konstytucji nastąpiło w wyniku kompromisu SLD, PSL, Unii Wolności i UP, jej treści aksjologiczne stanowią wypadkową koncepcji lansowanych przez te ugrupowania, a jej ujęcie jest dostosowane do wzorów rozwiniętych państw demokratycznych. Konstytucyjne zasady ustroju odzwierciedlają wartości i tradycje typowe dla państw naszego kręgu kultury prawnej, np. zasady: suwerenności narodu, suwerenności i niepodległości państwa, demokr. państwa prawnego, pluralizmu polit. i wolności działania partii polit., podziału władz, przyrodzonej godności człowieka wyznaczającej system praw i wolności jednostki. Konstytucyjne prawa i wolności nawiązują do rozwiązań przyjętych w demokracjach zach., a także w Europejskiej konwencji praw człowieka. Prawa i wolności przysługują w zasadzie „każdemu”, niektóre z nich jednak są zastrzeżone tylko dla obywateli RP; ich treść (ujęta w 3 kategorie: prawa i wolności osobiste, prawa i wolności polit. oraz wolności i prawa ekon.) osnuta jest wokół 3 gł. idei: przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka; wolności człowieka, rozumianej jako swoboda czynienia wszystkiego, czego prawo nie zakazuje, o ile nie koliduje to z prawami lub wolnościami innych osób; równości, oznaczającej zakaz dyskryminacji. Ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności mogą być ustanowione tylko w drodze ustawy i w zakresie koniecznym w celu ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publ., ochrony środowiska, zdrowia i moralności publ. albo wolności i praw innych osób, muszą pozostawić w proporcji do rangi interesu, którego ochronie mają służyć. Ochrona praw i wolności należy do władzy sądowniczej, gł. rolę odgrywa Trybunał Konst.; szczególnymi instrumentami są: skarga konst., 2-instancyjność procedur sądowych oraz możność zwrócenia się do → rzecznika praw obywatelskich. System konst. organów państwa jest oparty na zasadzie podziału władz, która nakazuje wyodrębnienie organów ustawodawczych, wykonawczych i sądowniczych, zapewnienie niezależności i odrębności kompetencyjnej sądom i trybunałom, oparcie relacji między organami ustawodawczymi (egzekutywą) na mechanizmie wzajemnie hamujących się powiązań. W Polsce przyjęto parlamentarno-gabinetową wersję tego mechanizmu, ale uzupełniano ją pewnymi rozwiązaniami mającymi chronić rząd, gdy parlament nie będzie zdolny do wytworzania stabilnej większości (tzw. system parlamentaryzmu zracjonalizowanego). Organami władzy ustawodawczej są sejm (460 posłów) i senat (100 senatorów), wyjątkowo (np. w celu pociągnięcia prezydenta do odpowiedzialności konst.) obradują one wspólnie, tworząc Zgromadzenie Nar.; kadencja trwa 4 lata i biegnie do dnia poprzedzającego pierwsze posiedzenie nowo wybranego sejmu. Sejm może się rozwiązać przed upływem kadencji, rozwiązanie decyzją prezydenta jest możliwe tylko w razie niezdolności sejmu do wyłonienia rządu bądź uchwalenia budżetu. Sejm i senat funkcjonują na zasadzie permanencji (w każdym czasie mogą być zwoływane posiedzenia i podejmowane uchwały). Ugrupowania polit. reprezentowane w sejmie tworzą kluby i koła; funkcjonowanie obu izb opiera się na — wyznaczanej wynikami wyborów parlamentarnych — odrębności większości (popierającej rząd) i opozycji. Sejm uchwala ustawy, sprawuje kontrolę nad działalnością rządu i egzekwuje jego odpowiedzialność, powołuje (wybiera) większość pozostałych organów konst. państwa; kompetencje senatu koncentrują się na udziale w funkcji ustawodawczej. Projekty ustaw są w sejmie rozpatrywane w procedurze 3 tzw. czytań, przedzielonych pracami komisji sejmowych; uchwalona ustawa trafia do senatu, który (w terminie 30 dni) może ustawę przyjąć, zaproponować do niej poprawki lub odrzucić; sejm może odrzucić propozycję senatu bezwzględną większością głosów, w przeciwnym razie stanowisko senatu uważa się za przyjęte. Ustawy są podpisywane przez prezydenta; może on odmówić podpisu (tzw. weto ustawodawcze — sejm może je przełamać większością 3/5 głosów) lub skierować ustawę do Trybunału Konst. (którego orzeczenie jest ostateczne). Sejm uczestniczy w procesie tworzenia rządu i może wyrazić rządowi bądź poszczególnym ministrom wotum nieufności; sprawuje kontrolę nad działalnością rządu i podległych mu organów; instrumentami tej kontroli są m.in. interpelacje i zapytania poselskie, komisje śledcze oraz udzielanie absolutorium. Z sejmem współdziała → Najwyższa Izba Kontroli, m.in. przedstawiająca opinię w przedmiocie absolutorium. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent i rząd; ich pozycja jest w sposób wyraźny oddzielona. Prezydent jest głową państwa; wyłania go naród w wyborach powsz. na 5-letnią kadencję; nie ponosi odpowiedzialności polit. przed sejmem (nie może być odwołany wskutek negatywnej oceny jego polityki); w razie naruszenia konstytucji, ustawy lub popełnienia przestępstwa Zgromadzenie Nar. może go postawić w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu; Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ograniczyła jego rolę i zadania. Prezydent jest najwyższym przedstawicielem państwa, czuwa nad przestrzeganiem konstytucji, stoi na straży suwerenności i integralności państwa; ma wiele uprawnień w stosunku do parlamentu (m.in. zarządzanie wyborów, inicjatywa ustawodawcza, weto ustawodawcze, rozwiązanie sejmu), rządu (m.in. jego powoływanie) oraz sądów (m.in. powoływanie sędziów, prawo łaski), a także w sprawach polityki zagr. (ratyfikacja umów międzynar.) i obronności państwa (zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, wprowadzanie stanu woj. i wyjątkowego). Do ważności aktów prawnych prezydenta konieczne jest uzyskanie kontrasygnaty (podpisu) premiera, który w ten sposób przejmuje za nie odpowiedzialność wobec sejmu; konstytucja wymienia listę aktów zwolnionych z obowiązku kontrasygnaty. Rada Ministrów (rząd) składa się z prezesa (premiera), wicepremierów i min. (resortowych oraz tzw. ministrów bez teki). Prezydent desygnuje premiera i na jego wniosek powołuje Radę Min., następnie konieczne jest uzyskanie wotum zaufania od sejmu. Jeżeli procedura ta nie przyniesie skutku, to prawo wyboru premiera i rządu przechodzi na sejm, jeżeli nie uda się to w ciągu 14 dni, prezydent powołuje rząd, a jeśli nie uzyska on sejmowego wotum zaufania, to sejm zostaje rozwiązany. Rada Min. ponosi polit. odpowiedzialność przed sejmem (tzw. konstruktywne wotum nieufności — wyrażaniu wotum nieufności musi towarzyszyć wybór nowego premiera); wotum nieufności można też wyrazić poszczególnym min.; prowadzi politykę wewn. i zagr. RP; do jej kompetencji należą wszystkie sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla innych organów państw. i samorządu terytorialnego; wydaje akty normatywne — rozporządzenia i uchwały, które muszą pozostawać w zgodzie z ustawami; ma skład koalicyjny, a sposób jej działania zależy od spójności partii koalicyjnych i zakresu poparcia, jakim dysponują one w sejmie. Władzę sądowniczą sprawują sądy i trybunały. Sądy orzekają w sprawach indywidualnych (sprawują wymiar sprawiedliwości); na ich system składają się sądy powsz. — rejonowe, wojew. i apelacyjne oraz szczególne — wojsk. i Nacz. Sąd Adm.; w zakresie orzekania sądy są poddane jednolitemu nadzorowi Sądu Najwyższego. Sędziowie są powoływani przez prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa i są nieusuwalni, chyba że na mocy orzeczenia sądu. Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów wybieranych przez sejm na 9 lat; orzeka o zgodności ustaw, umów międzynar. i in. aktów normatywnych z konstytucją (orzeczenia Trybunału mają charakter ostateczny, a uznanie niekonstytucyjności badanego aktu pozbawia go mocy obowiązującej), o skargach konst., o sporach kompetencyjnych między konst. organami oraz o zgodności z konstytucją celów i działalności partii politycznych. Trybunał Stanu składa się z przewodn. (którym jest z urzędu pierwszy Prezes Sądu Najwyższego) i 18 czł., wybieranych przez sejm na okres jego kadencji. Orzeka o odpowiedzialności osób zajmujących najwyższe stanowiska państw. (prezydent, premier, czł. rządu, prezes NIK, prezes NBP) za naruszenie konstytucji lub ustaw i może m.in. orzec karę usunięcia z urzędu. Na szczeblu lokalnym działa samorząd terytorialny, którego podstawowymi ogniwami są: gminy, powiaty, województwa rządowo-samorządowe.
Historia.
Piastowie. W IX–X w. na ziemiach pol. istniało kilka wczesnopaństw. organizacji terytorialnych, spośród których największe znaczenie osiągnęli Wiślanie wokół Krakowa i Polanie wokół Gniezna. Ci ostatni w X w. zdołali zjednoczyć większość plemion zamieszkujących te ziemie i stworzyć państwo pod dziedziczną władzą → Piastów. Pierwszy hist. książę P., Mieszko I, przyjął 966 z Czech chrzest i rozpoczął proces → chrystianizacji kraju; w trakcie swoich rządów opanował środk. i podporządkował sobie zach. Pomorze, przyłączył Śląsk i Małopolskę z Krakowem. Politykę konsolidacji i centralizacji państwa oraz dalszej ekspansji terytorialnej (zajęcie Milska i Łużyc, przyłączenie Grodów Czerwieńskich) kontynuował Bolesław I Chrobry; w rezultacie zjazdu z ces. Ottonem III w Gnieźnie 1000 uzyskał potwierdzenie swej pełnej suwerenności, powstała też niezależna od Niemiec metropolia kośc. w Gnieźnie, z biskupstwami w Poznaniu, Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; jego panowanie uwieńczyła koronacja 1025. Po śmierci Bolesława nastąpił okres dezorganizacji wewn., interwencji sąsiadów i utraty niezależności od Niemiec; stabilizację kraju przywrócił 1047–50 Kazimierz I Odnowiciel, wówczas też stol. państwa został Kraków. Do dalszego wzmocnienia P. doprowadził Bolesław II Śmiały, a jej międzynar. pozycję ugruntowała koronacja 1076. Opozycja wewn. zmusiła jednak króla do opuszczenia kraju (po egzekucji biskupa krak. Stanisława); nastąpił ponowny okres osłabienia wewn. kraju, przerwany rządami Bolesława III Krzywoustego, który 1109 odparł niem. interwencję zbrojną, następnie opanował Pomorze Gdań. i ziemię lubuską oraz narzucił zwierzchność Pomorzu Zachodniemu. Po jego śmierci P. weszła w ponad 150-letni okres rozbicia dzielnicowego; pocz. władzę w poszczególnych dzielnicach sprawowało, na zasadach określonych → testamentem Bolesława Krzywoustego, 4 jego synów, jednak stopniowo poszczególne księstwa korzystały z coraz większej samodzielności polit. (przez cały ten okres utrzymało się jednak decydujące znaczenie księcia rządzącego w Krakowie), a w wyniku dalszych podziałów dynastycznych ich liczba rosła, szczególnie na Śląsku, Kujawach i Mazowszu; Małopolska i Wielkopolska okresowo tylko ulegały dalszym podziałom. Utrzymująca się jedność kośc. prowincji, tradycja dawnego Królestwa oraz zacieśniające się związki gosp. poszczególnych części kraju sprzyjały tendencjom zjednoczeniowym. Pierwsze takie próby podjęli u schyłku XIII w. Henryk IV Probus i Przemysł II (koronacja 1295), jednak dopiero Władysławowi I Łokietkowi udało się — po krótkim okresie rządów czes. Przemyślidów na przeł. XIII i XIV w. — zjednoczyć znaczną część kraju (ok. 106 tys. km2) i koronować się 1320. Odrodzone państwo pol. stanęło wobec wrogiego sobie sojuszu czes.-krzyżackiego; od 1327 Czechy stopniowo uzależniały od siebie piastowskie księstwa śląskie, Krzyżacy zaś zagarnęli Kujawy (→ wojny polsko-krzyżackie). Pełnej konsolidacji państwa dokonał → Kazimierz III Wielki, znacznie rozszerzając granice P. na pd.-wsch. (ok. 170 tys. km2; wraz z lennami ok. 240 tys. km2 i ok. 2 mln ludności), doprowadzając ją do stabilizacji wewn., rozwoju gosp. i wzrostu znaczenia międzynarodowego. Na mocy układów z węg. Andegawenami po śmierci (1370) ostatniego króla-Piasta nastąpiły rządy Ludwika Węgierskiego; 1384 władzę objęła jego córka Jadwiga, która w wyniku układu w Krewie (1385) poślubiła w. księcia litew. Jagiełłę, co zapoczątkowało unię pol.-litew. i panowanie w P. dyn. Jagiellonów.
Patrymonialny charakter państwa we wczesnym śreniowieczu stopniowo ulegał ewolucji wraz ze wzrostem znaczenia możnych, uzyskujących coraz liczniejsze przywileje jednostkowe i ziemskie; najznaczniejsi spośród nich, zw. komesami, sprawowali urzędy państw. i zarząd grodów. Ludność dzieliła się na wiele grup, zróżnicowanych pod względem pozycji społ.; znaczna jej część świadczyła rozmaite powinności wobec księcia i jego administracji (ludność → służebna). Możni i Kościół otrzymywali od księcia ziemię wraz z chłopami, którzy stawali się ich poddanymi, coraz bardziej uzależnionymi od właściciela ziemskiego po otrzymaniu przez niego → immunitetu; chłopi świadczyli czynsze, niekiedy niewielkie robocizny; wolność osobistą i prawo do własności ziemskiej zachowali wojowie, zobowiązani do służby wojsk.; wokół grodów od X w. rozwijały się podgrodzia — osady typu miejskiego, zamieszkiwane przez rolników, ale także coraz liczniej przez rzemieślników i kupców. Rozwijająca się od XIII w. → kolonizacja na prawie niemieckim oraz recepcja tego prawa niosły ze sobą swobody osadnicze, samorząd wiejski, nowe regulacje prawne, także przebudowę prawną i terytorialną miast. W XIII i XIV w. z warstwy wojów uformowała się jako „stan rycerski” → szlachta, stopniowo zbliżając się do możnowładztwa i z czasem tworząc z nim wspólny stan. Znaczny napływ obcej ludności w XIII w. oraz przesunięcie granic na wsch. w XIV w. doprowadziły do przekształcenia P. w państwo niejednolite etnicznie; na wsch. państwa liczebnie dominowała ludność rus., wśród przybyszów gł. rolę odgrywali Niemcy — chłopi osadzani na wsi, zwł. na Śląsku i Pomorzu, mniej licznie w Wielkopolsce, oraz mieszczanie w dużych miastach, w wielu z nich stanowiący grupę patrycjuszy; coraz większą rolę odgrywali w miastach → Żydzi.
Jagiellonowie. Panowanie → Władysława II Jagiełły umocniło kraj zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie. Zwycięska wojna z Krzyżakami (Grunwald 1410) usunęła zagrożenie z pn., a unia w Horodle 1413 zacieśniła związek P. z W. Księstwem Litew.; zapewnienie sukcesji tronu pol. dla swych synów uzyskał Jagiełło za cenę licznych → przywilejów szlacheckich, kładących podwaliny pod późniejszą przewagę szlachty w państwie; politykę tę kontynuował Kazimierz IV Jagiellończyk, który zyskał przychylność szlachty wydając statuty → nieszawskie 1454 oraz ostatecznie niwecząc potęgę militarną zakonu krzyżackiego w zwycięskiej → wojnie trzynastoletniej 1454–66, zakończonej przyłączeniem do P. → Prus Królewskiech i Warmii oraz przekształceniem państwa zakonnego w lenno P. Rządy Jana I Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyka przyniosły dalsze wzmocnienie pozycji szlachty (przywilej → piotrkowski 1496 i konstytucja → nihil novi 1505). Okresem największego, wszechstronnego rozkwitu kraju, były lata panowania 2 ostatnich Jagiellonów, → Zygmunta I Starego i → Zygmunta II Augusta.
Zaludnienie państwa pol.-litew. na przeł. XV i XVI w. osiągnęło zapewne ok. 7,5 mln; doprowadzono do przyjaznych stosunków z Habsburgami (układ w Wiedniu 1515); 1526–29 inkorporowano do Korony lenne dotąd Mazowsze; 1533 został zawarty trwały pokój z Turcją; toczyły się jedynie, ze zmiennym szczęściem i przerwami, wojny Litwy i P. z Moskwą (→ wojny polsko-moskiewskie). Oparcie się króla na magnatach zepchnęło szlachtę do opozycji i doprowadziło do wysunięcia przez nią programów → egzekucji praw i → egzekucji dóbr, akceptowanych ostatecznie przez Zygmunta II Augusta 1562–63. Na sejmie lubel. 1569 doprowadzono do trwałego połączenia P. i W. Księstwa Litew. unią realną (→ unia polsko-litewska) — powstała federacyjna Rzeczpospolita Obojga Narodów, o obszarze ok. 815 tys. km2 (1582).
Konsolidacja państwa za rządów Kazimierza III Wielkiego i Ludwika Węgierskiego sprzyjała wytworzeniu się monarchii stanowej, której wyrazem prawno-ustrojowym było pojęcie → Korony Królestwa Polskiego. Po śmierci Kazimierza III Wielkiego zwyciężyła zasada elekcyjności tronu pol.; silna w XIV i XV w. władza król. (szczególnie w zakresie zarządu państwem) stopniowo traciła niektóre prerogatywy na rzecz stanu szlacheckiego; w ciągu XV w. ukształtował się dwuizbowy → sejm walny; powiększało się znaczenie → sejmików ziemskich; nastąpił okres zw. → demokracją szlachecką. W gospodarce wiejskiej od 2. poł. XV w. coraz większą rolę odgrywały → folwarki, których produkcja (gł. zbożowa) była oparta na → pańszczyźnie; nastąpił rozwój rynku wewn., rozwinął się eksport na zach., gł. zboża i produktów leśnych drogą morską. Wśród słabych gospodarczo i politycznie miast szczególną rolę zajmował Gdańsk, największe i najbogatsze miasto Rzczypospolitej, cieszące się znaczną niezależnością i koncentrujące ogromną większość obrotów handl. kraju drogą mor. z zach. Europą. Stopniowo rozszerzało się oddziaływanie pol. swobód i instytucji szlacheckich na W. Księstwo Litew., zbliżając organizację stanową szlachty litew. do koronnej. Zmieniała się sytuacja wyznaniowa — w zasadzie katol. państwo w 1. poł. XIV w. w miarę rozszerzania swego terytorium na wsch. stało się państwem katol.-prawosł. (szczególnie po unii z W. Księstwem Litew.); wielowyznaniowość pogłębiła się w wyniku → reformacji, której idee znajdowały wielu zwolenników zwł. wśród elit umysłowych szlachty i magnatów. Czasy Jagiellonów to okres rozkwitu kultury staropol.; utw. 1364 Akad. Krak. stała się ogniskiem nauki i kultury, promieniującym także na Litwę, Ruś i Śląsk; okres rozkwitu przeżywało piśmiennictwo hist. (Jan Długosz), społ.-polit. (A. Frycz-Modrzewski), pojawił się i rozkrzewił pol. język lit. (M. Rej, J. Kochanowski), okres rozkwitu przeżywała nauka (M. Kopernik, Maciej z Miechowa, J. Struś, B. Wapowski); dwór król. na Wawelu oraz dwory wielu magnatów świeckich i duchownych stały się ośrodkami literatury, sztuki i nauki renesansowej.
Królowie elekcyjni. Bezpotomna śmierć Zygmunta II Augusta 1572 zakończyła rządy Jagiellonów; wszyscy poźniejsi królowie byli powoływani na tron przez ogół szlachty. Po krótkim epizodzie rządów Henryka III Walezego dziesięcioletnie rządy Stefana Batorego wypełniły próby umocnienia władzy król. wewnątrz kraju oraz wojny z Rosją o Inflanty (1579–81), zakończone pomyślnym rozejmem w → Jamie Zapolskim 1582. Następca Batorego, Zygmunt III Waza, swymi roszczeniami do tronu szwedz. wprowadził Rzeczpospolitą w stan długotrwałego konfliktu zbrojnego ze Szwecją (→ Kircholm 1605, → altmarski rozejm 1629); bez sukcesu zakończyła się próba osiągnięcia tronu mosk. (wojna 1609–18), choć rozejm 1618 w → Deulinie zapewnił Rzeczypospolitej znaczne zdobycze terytorialne, a także wojny z Turcją (Cecora 1620, Chocim 1621). Dwudziestoletnie panowanie Jana II Kazimierza przyniosło wyniszczenie gosp. i wyludnienie kraju, chaos w życiu polit., utratę terytoriów i spadek międzynar. znaczenia Rzeczypospolitej (powstanie kozackie B. Chmielnickiego, → wojny polsko-moskiewskie, → wojny polsko-szwedzkie, → oliwski pokój 1660, → welawsko-bydgoskie traktaty 1657, → Lubomirskiego rokosz 1665–66, → andruszowski rozejm 1667). Chwilowo tylko poprawiły sytuację znakomite zwycięstwa → Jana III Sobieskiego (Chocim 1673, → wiedeńska odsiecz 1683). Po jego śmierci Rzeczpospolita stopniowo stawała się przedmiotem polityki mocarstw ościennych. Udział elektora saskiego, króla pol. Augusta II w wojnie → północnej 1700–21 przyniósł mu klęskę i detronizację z rąk Szwedów; krótkotrwałe rządy Stanisława Leszczyńskiego, osadzonego przez nich na tronie, zakończyły się wraz z klęską Karola XII pod Połtawą (1709). Dalsze rządy Augusta II i jego następcy, Augusta III, zostały podporządkowane woli Rosji, Austrii i Prus, dążących do utrzymania słabości Rzeczypospolitej; wykorzystując prywatę wielu pol. i litew. magnatów, bezsilność zrywanych sejmów, niechęć uprzywilejowanych stanów do świadczeń finans. na rzecz państwa, Rosja skutecznie przeciwstawiła się próbom reform ustroju, stając się gwarantem istniejącej w Rzeczypospolitej sytuacji (→ Sejm Niemy 1717, → Loewenwolda traktat 1732). Wybór na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego, kandydata → Familii i cesarzowej Katarzyny II, umożliwił dokonanie (za zgodą Rosji) ograniczonych reform wewnętrznych. Odpowiedzią konserwatywnej części szlachty na reformy, a także na ingerencję Rosji w wewn. sprawy Rzeczypospolitej oraz proros. politykę króla i Familii, była zbrojna → konfederacja barska 1768–72. Po jej rozbiciu nastąpił I rozbiór Polski 1772 między Austrię, Prusy i Rosję (→ rozbiory Polski). Podejmowano jednak pewne reformy, inicjowane i wspierane przez króla: 1773 powstała → Komisja Edukacji Narodowej, na → Sejmie Czteroletnim uchwalono m.in. → aukcję wojska, rozszerzono prawa miast, uchwalono → Konstytucję 3 maja 1791. Dzieło wewn. odbudowy kraju obaliły → konfederacja targowicka 1792 i interwencja wojsk ros. (→ wojna polsko-rosyjska 1792), po której nastąpił II rozbiór P. przez Rosję i Prusy. Próba zachowania resztek bytu państw., którą było → powstanie kościuszkowskie 1794, zakończyła się klęską i III rozbiorem P. 1795 oraz utratą państwowości na ponad stulecie.
Zasady ustrojowe ukształtowane w okresie jagiellońskim utrzymały się do upadku państwa. Nastąpiły jednak zmiany w układzie sił polit. wewnątrz kraju, rzutujące na działanie aparatu państwowego. Uprzednio obok monarchy udział we władzy miał cały stan szlachecki, w XVII i XVIII w. zdecydowaną przewagę w państwie zdobyli magnaci, którzy, zwł. od końca XVII w., decydowali o sprawach polit. i ustrojowych Rzeczypospolitej. Istotnym czynnikiem, który ułatwił magnatom uzyskanie tej przewagi, była przyjęta 1572 zasada osobistego udziału w → elekcji ogółu szlachty (elekcja viritim); dalszym osłabieniem władzy król. był obowiązek zaprzysięgania przez każdego elekta → artykułów henrykowskich i → pacta conventa. Funkcjonowanie państwa było zakłócane przez zasadę jednomyślności (→ liberum veto) oraz obowiązek ścisłego przestrzegania przez posłów instrukcji otrzymywanych od szlachty na sejmikach. Skostnienie ustroju, spowodowane obroną stanowych swobód i przywilejów (→ kardynalne prawa, → złota wolność) oraz niechęć do reform przeważającej części szlachty i magnatów, były przyczyną powiększającej się niewydolności struktur państwa.
Gospodarka Rzeczypospolitej już od lat 20. XVII w. zaczęła wchodzić w stan regresu. Załamanie się w zach. Europie popytu na pol. zboże i coraz mniejsza wydolność systemu gospodarki rolnej opartej na pańszczyźnie zachwiały podstawami egzystencji folwarków. Katastrofę przyniosły jednak dopiero wojny i epidemie poł. tego stulecia i pierwszych lat XVIII w., niosąc za sobą wyludnienie i wyniszczenie wsi, miast i miasteczek. Próby przeprowadzenia zmian w rolnictwie na szerszą skalę pojawiły się dopiero w 2. poł. XVIII w.; w rzemiośle przełom nastąpił pod koniec XVIII w., gdy zaczęły licznie powstawać → manufaktury. Położenie chłopów i mieszczaństwa niewiele się zmieniło aż do upadku Rzeczypospolitej. Wśród szlachty powiększył się odsetek nieposesjonatów, szukających zajęć poza wsią i coraz bardziej uzależnionych od magnatów. W sferze spraw wyznaniowych wielkie znaczenie miała → unia brzeska 1596, przynosząc trwały podział Kościoła wsch. na zwalczające się Kościoły: unicki (→ unici) i prawosławny. Wyrazem zwycięstwa kontrreformacji nad prądami reformacyjnymi, a zarazem ważnym wyłomem w pol. tolerancji wyznaniowej było wypędzenie z kraju arian (1658), zakaz odstępstwa od katolicyzmu (1668), zakaz publ. protest. nabożeństw (1717) i wreszcie formalne wykluczenie innowierców ze sprawowania urzędów państw. i z sejmu (1733). Dyskryminacja niekatolików stała się dla Rosji pretekstem do ingerencji w wewn. sprawy Rzeczypospolitej. Upadek polit. i gosp. kraju pociągnął za sobą obniżenie kultury i poziomu umysłowego społeczeństwa, przy jednoczesnym istnieniu ośr. wysokiej kultury na niektórych dworach magnackich (→ sarmatyzm). Przełom nastapił w okresie oświecenia stanisławowskiego; zreformowano szkolnictwo (działalność Komisji Edukacji Nar. i → Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych), rozwijały się teatr, muzyka, sztuki plast., literatura piękna i publicystyka, dwór król. i Warszawa stały się ośr. kultury promieniującym na całą Rzeczpospolitą.
Ziemie polskie pod zaborami. W następstwie rozbiorów ziemie Rzeczypospolitej zostały wcielone do państw zaborczych jako ich prowincje: z terenów zaboru austr. utworzono → Galicję, z kolejnych zaborów prus.: → Prusy Zachodnie, → Prusy Południowe i → Prusy Nowowschodnie, obszary zagarnięte przez Rosję podzielono na gubernie. Wszędzie wprowadzono własne ustawodawstwo i scentralizowaną biurokrację. W kraju i na emigracji (→ emigracje polityczne z ziem polskich) podejmowano przygotowania do walki o niepodległość. Emigracja we Francji, licząc na pomoc rewolucji fr. 1789–99 (następnie Napoleona I), utworzyła 1797 → Legiony polskie we Włoszech pod wodzą J.H. Dąbrowskiego. Na mocy pokoju → tylżyckiego (1807) powstało z części ziem pol. → Księstwo Warszawskie, połączone unią personalną z Saksonią; na mocy → Konstytucji Księstwa Warszawskiego 1807 m.in. zostało zniesione poddaństwo chłopów, a na mocy wprowadzonego 1808 → Kodeksu Napoleona zlikwidowano pozostałości dawnych przywilejów stanowych. Klęska Francji w kampanii ros. (1812) spowodowała upadek Księstwa Warsz. i nowy podział ziem pol. na kongresie → wiedeńskim 1815. Zachodnia część Księstwa, nazwana → Wielkim Księstwem Poznańskim, została włączona do Prus; z Krakowa wraz z okręgiem utworzono → Wolne Miasto Kraków. Z pozostałych ziem Księstwa powstało → Królestwo Polskie, złączone unią personalną z Rosją. Naruszanie przez władze → Konstytucji Królestwa Polskiego 1815, polityka podatkowa i niedopełnienie obietnicy o włączeniu do Królestwa tzw. → Ziem Zabranych oraz represje policyjne doprowadziły do powstania legalnej opozycji (→ kaliszanie) i zawiązywania spisków patriot. (→ Towarzystwo Patriotyczne 1821), a wreszcie do wybuchu → powstania listopadowego 1830–31. Po jego upadku nastąpiła masowa emigracja uczestników powstania za granicę (→ Wielka Emigracja) i stopniowe ograniczanie autonomii Królestwa (→ Statut organiczny dla Królestwa Polskiego). Bardziej przedsiębiorcze grupy społeczeństwa podejmowały legalne działania zmierzające do rozwoju gosp. i kult. kraju (praca → organiczna). Emigracja skupiała swe życie polit. i kult. gł. we Francji (→ Hotel Lambert, → Towarzystwo Demokratyczne Polskie), W. Brytanii (→ Lud Polski) i Szwajcarii, oddziałując na kraj przez emisariuszy; 1846 doszło do zakończonej niepowodzeniem → rewolucji krakowskiej 1846 i do antyszlacheckiego powstania chłopskiego (→ rabacja galicyjska 1846). W okresie → Wiosny Ludów 1848 nastąpił wybuch → powstania wielkopolskiego, zakończonego klęską. Osłabienie Rosji w wyniku niepowodzeń w → wojnie krymskiej 1853–56 oraz zaostrzające się represje doprowadziły w Królestwie do wrzenia (→ manifestacje patriotyczne 1860–61) i uformowania się ogólnonar. konspiracji (→ „biali”, → „czerwoni”), a następnie wybuchu → powstania styczniowego 1863–64. Po jego klęsce zlikwidowano resztki adm. odrębności Królestwa Pol., zrusyfikowano administrację i szkolnictwo (→ rusyfikacja). W zaborze prus. społeczeństwo walczyło przeciwko nasilającej się germanizacji języka i oświaty, antypol. polityce gosp. (→ germanizacja na ziemiach polskich w XIX w., → Komisja Kolonizacyjna, → Hakata). Odmienna była sytuacja w Galicji, która 1861–73 uzyskała szeroką autonomię (m.in. → Sejm Krajowy, język pol. w administracji i szkolnictwie). Stabilizacja stosunków międzynar. w latach 70. i 80. oddalała nadzieje na realizację dążeń niepodległościowych. Część Polaków przyjęła postawę → trójlojalizmu; w zaborze ros. nadzieje budził program → pozytywizmu warszawskiego. Charakterystycznym zjawiskiem 2. poł. XIX w. było kształtowanie się świadomości nar. warstw lud. we wszystkich zaborach; następowało różnicowanie nar. świadomości Ukrainców, Litwinów, Żydów, Białorusinów. Wraz z kształtowaniem się świadomości nar., także jako reakcja na politykę ucisku nar., pojawił się nacjonalizm. Istony wpływ na te procesy miało powstanie u schyłku XIX w. pierwszych partii polit. o wyraźnie zarysowanych programach. Ożywienie polit. spowodowała → rewolucja w Rosji 1905–07, która objęła zwł. ziemie zaboru rosyjskiego. W jej wyniku ludność pol. w zaborze ros. uzyskała ograniczone ustępstwa nar. (m.in. pol. szkoły, stow., reprezentację w ros. Dumie Państw. i Radzie Państwa). Nie zahamowało to jednak dążeń niepodległościowych. W 1908–14 tworzyły się w Galicji organizacje paramilitarne (→ polskie organizacje wojskowo-niepodległościowe). W chwili wybuchu I wojny świat. stronnictwa pol. reprezentowały różne kierunki polit.: proros. (ugrupowania → Narodowej Demokracji, z R. Dmowskim) — wiążący nadzieje nar. Polaków ze zwycięstwem ententy, zwł. Rosji; proaustr. (J. Piłsudski, Legiony Pol.), liczący na zwycięstwo państw centralnych.
Rozwój gosp. ziem każdego zaboru przebiegał odmiennie. W Królestwie Pol., pocz. dzięki protekcjonistycznej polityce rządu, nastapił szybki rozwój gospodarki (gł. w Zagłębiu Staropol.). Upadek powstania listopadowego i represje popowstaniowe przejściowo zahamowały rozwój, wkrótce jednak ponownie nastąpiło ożywienie w gospodarce, zwł. w przemyśle bawełn., kolejnictwie, górnictwie i hutnictwie (okręg łódzki, Zagłębie Dąbrowskie). W rolnictwie zasadniczą zmianę przyniosło zniesienie pańszczyzny 1864 (→ uwłaszczenie chłopów), a w jej następstwie przyspieszony rozwój stosunków kapitalist. na wsi. Dokonała się wyraźna zmiana struktury społ. Królestwa Pol.: w miastach rosło znaczenie → drobnomieszczaństwa oraz zwiększała się liczba → robotników; burżuazja (kapitaliści), w znacznej części żyd. i niem., była stosunkowo nieliczna i miała ograniczone wpływy; po 1832 wyodrębniła się ostatecznie → inteligencja (w znacznej części spośród deklasujacej się szlachty), której rola w życiu społ., polit. i kult. Królestwa szybko rosła. W W. Księstwie Pozn. rozwój rolnictwa został przyspieszony uwłaszczeniem chłopów, realizowanym ok. 1808–1865; w wyniku wprowadzenia nowocz. metod gospodarowania rolnictwo wielkopol. od schyłku XIX w. zdecydowanie przodowało w skali wszystkich ziem polskich. Na Górnym Śląsku po 1815 nastąpił szybki rozwój przemysłu (hutnictwo żelaza, cynku, górnictwo rud metali); na pocz. XX w. gwałtownie zwiększyło się wydobycie węgla kam.; szybko powiększała się liczba robotników oraz wyodrębniła burżuazja, złożona gł. z Niemców. W Galicji ogólny poziom gospodarki rolnej był najniższy spośród trzech zaborów. Nie rozwijał się przemysł, z wyjątkiem gorzelnictwa i cukrownictwa oraz od lat 70. XIX w. górnictwa naftowego.
Pierwsza wojna światowa. Wybuch I → wojny światowej 1914, w której państwa zaborcze walczyły po przeciwnych stronach, wzmógł nadzieje Polaków na odzyskanie niepodległości. Najżywiej zareagowali zwolennicy opcji austro-węg.; powołali w Krakowie → Naczelny Komitet Narodowy, który przystąpił do organizowania Legionów Pol. (→ Legiony Polskie w I wojnie światowej). Zwolennicy opcji ros. utworzyli 1914 w Warszawie → Komitet Narodowy Polski. Wobec niechęci państw → centralnych do podjęcia sprawy pol. J. Piłsudski rozbudował tajną → Polską Organizację Wojskową, której celem była walka zbrojna przeciw Rosji. Władze państw centr., zainteresowane po zajęciu Królestwa Pol. (1915) pozyskiwaniem poparcia Polaków (gł. w celu zwiększenia liczebności swych wojsk), realizowały niektóre żądania społ. (→ akt 5 listopada 1916), powołały namiastkę rządu i sejmu pol.: → Tymczasową Radę Stanu (1916), → Radę Regencyjną (1917) i → Radę Stanu Królestwa Polskiego (1918). Zmieniła swoje niechętne stanowisko w sprawie P. także Rosja, której Rząd Tymczasowy, powstały w wyniku rewolucji lutowej 1917, zapowiedział stworzenie państwa pol. w sojuszu z Rosją; powołano → Naczelny Polski Komitet Wojskowy i zaczęto tworzyć → Korpusy Polskie w Rosji. W sprawie P. uaktywniły się także mocarstwa zach.; 1917 powstał w Paryżu → Komitet Narodowy Polski, uznany przez ententę za przedstawicielstwo pol.; we Francji zaczęto formować armię pol. (→ Armia Polska we Francji w I wojnie światowej). Po oddaniu Ukrainie części ziem Królestwa Pol. przez państwa centr. (pokój brzeski 1918) walczący u boku ich armii → Polski Korpus Posiłkowy gen. J. Hallera przeszedł front i połączył się z II Korpusem Pol. w Rosji. 8 I 1918 prez. USA W. Wilson ogłosił 14-punktową deklarację, której 13. punkt dotyczył niepodległości Polski. I wojna świat. zakończyła się klęską wszystkich trzech państw zaborczych, co umożliwiło wyzwolenie P.; 7 X 1918 Rada Regencyjna proklamowała niepodległość P., 28 X w Krakowie powstała → Polska Komisja Likwidacyjna.
Druga Rzeczpospolita. Rozprężenie w armii niem. i austr., radykalizacja postaw społ. pod wpływem wydarzeń rewol. na wsch. i powstanie w Lublinie w nocy z 6 na 7 XI 1918 → Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej zdecydowa

 

 
 
 
e-mail:  
www: